Los Caracoles: Zapatistaların Yapısında Önemli Değişiklikler(J. Ross)
20 March 2006
Los Caracoles: Zapatistaların Yapısında Önemli Değişiklikler
SAN CRISTOBAL DE LAS CASAS (11 Ağustos) - Zapatista Ulusal Kurtuluş Ordusu (EZLN), Amerika kıtasının ülkelerine ve daha da ötelere değişim dalgaları yayan tarihi 1 Ocak 1994 ayaklanmasının onuncu yıldönümüne yaklaşırken, çoğunluğunu Maya Yerlilerinin oluşturduğu isyancılar sivil güçlerinin iç ve dış yapısında büyük değişikliklere gideceklerini açıkladılar.
22 Temmuz ve 1 Ağustos arasında yayınlanan dokuz bildiri ile, Zapatistaların karizmatik ve hiç bir kalıba sığdırılamayan sözcüsü Subcomandante Marcos EZLN’nin otonom yapısını güçlendirecek yenilikleri açıkladı. EZLN Güneydoğu Chiapas’ın balta girmemiş ormanında ve dağlık arazisinde geliştirdiği bu yapı ile, o dönemlerde devlet başkanı olan Ernesto Zedillo’nun temsilcilerinin ve isyancıların 1996’da imzaladığı, ülkenin 57 farklı Yerli halkına sınırlı bir otonomi tanıyan Yerli Hakları yasasının, Meksika kongresi tarafından tahrip edilmesini engellemeye çalışıyor.
Otonom bölgelerin yeniden yapılandırılmasını detaylandıran ve şimdi “MAREZ” ya da “İsyankâr Zapatista Otonom Belediyeleri” adı altında biraraya toplanan bildirilerin yanı sıra, Marcos’un bildirileri konuları itibarı ile şu sıralar yapılmakta olan ulusal yarı-dönem seçimlerinden (“Meksika tarihindeki en komik seçimler”) , penisinin boyutlarına ve kısa dalga yayın yapan bir radyodaki (49 dalga 5.8 megahertz) ilk DJ’lik çalışmasına kadar varan bir yelpazeyi kapsıyor. Subcomandante’nin mektuplarındaki parlamalar, Nisan 2001’de Yerli Hakları Yasası’nın iptalinden sonra Vicente Fox iktidarı ile tüm iletişimini kesen ve o zamandan beri büyük oranda sessizliğini koruyan isyancılar için az bulunan bir konuşkanlık anını temsil ediyor. Son zamanlarda Terör’e karşı savaş ve Bush’un acımasız Irak işgali gibi uluslararası olaylardan dolayı üzerlerinden kamu dikkati büyük ölçüde çekilmiş olsa da, EZLN özellikle on yıl önce, Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması’nın ilk saatinde isyan patlak verdiğinde ergenliklerinin başında olan genç insanların ilgisini harekete geçirmeye devam ediyor.
Bunun için, EZLN’nin “sivil toplum” adını verdiği harekete mensup binlerce kişi dağ yağmurlarına ve çamura aldırmadan, Ağustos ayının sekinci ve onuncu günü arasında (EZLN’nin isim babası Emiliano Zapata’nın doğum gününde) San Cristobal de las Casas’un üzerindeki Oventic ejido’ya tırmanarak, isyancıların en kamusal, ileri mevkîleri olan “Aguascalientes” sisteminin ya da kültür merkezlerinin, Marcos’un deyimiyle, “cenazesine” katıldılar. Takvim bilinci yüksek olan Zapatistalar için bir çelişki oluşturacak şekilde, bu olay aynı zamanda Lacandon’da balta girmemiş ormanın derinliklerinde, Guadalupe Tepeyac’taki “Ulusal Demokratik Kongre” esnasında kurulan ilk “Aguascaliente”in kuruluşunun dokuzuncu yıldönümüne denk düşüyordu. “Aguascalientes”, ismini devrim şehitleri Francisco Villa ve Emiliano Zapata’nın 1914’deki ilk Ulusal Demokratik Kongre’de güçlerini birleştirdikleri Orta Meksika Eyaletinden almıştı.
Guadalupe Tepeyac’daki “Aguascaliente”ler, Zedillo’nun Zapatista liderlerini ele geçirmek ve kurtarılmış bölgeleri geri almak için giriştiği, 1995’deki bir işgal esnasında yıkılmıştı. Ama her biri Zapatistaların etki alanına giren La Realidad, Ejido Morelia, Roberto Barrios, La Garrucha, and Oventic’de, anında beş yeni Aguascalientes tomurcuklandı. Bu merkezlerin içinde en son anılanı, aynı zamanda Ağustos buluşmasına ev sahipliği edeni, belki de merkezler arasında en başarılısı. Bu merkezde bir klinik, bir ortaokul, bir kütüphane, bir tortilla fabrikası, sağlam bir stoğu olan bir market ve hatta yeni bir kilise bulunuyor. Kamu çalışmasının büyük kısmı tohum bağışları ve ulusal, uluslararası STK’ların yoğun emeği sayesinde gerçekleştirilmiş. EZLN “mal gobierno”dan (“kötü devlet”ten) para almayı reddediyor.
“Aguascalientes”, diye açıklıyor Subcomandante Marcos metaforlarla oynayarak, şimdi “caracoles” ya da “helezonlara” dönüştürülecekler. Bu dönüşüm sadece isimde kalmıyor. “Caracoles” Orta Amerika’da yaşamın yenilenmesi ile ilgili, güçlü bir ikon; aynı zamanda binlerce yıldır yerli toplulukların biraraya toplanma çağrısı için kullandıkları, helezonik, sedef deniz kabukları.
Son bildirilerden birinde, (iki yıldan beri ilk defa yeniden ortaya çıkan) Yaşlı Antonio, arada sırada Marcos’un hikayelerinde boy gösteren yaşlı, saçı ağarmış bir çiftçi, ilk maya Tanrılarının, “dünyayı ayakta tutanların” yüreklerinde caracol taşıdıklarını anlatan bir yaradılış efsanesi uyduruyor. Caracol “yüreğe dışarıdan giren ve dünyayı dolaşmak için yürekten ayrılan”dır. Benzer bir şekilde, Marcos eski “Aguascaliente”lerin artık “dışarıdan gelenlerin topluluklara girmeleri ve toplulukların dış dünyaya girmeleri için kapılar” olduğunu yazıyor. EZLN yapısındaki değişiklikler, 20.000 isyancının mücadelelerinin yenilendiğinin mesajını vermek için geçtiğimiz 1 Ocak’ta San Cristobal’da yürümelerinden beri, aylar süren sessizlikten sonra beş Zapatista bölgesinde süregiden yoğun tartışmaların odağındaydı.
Marcos, ortak bir karara varmak için, tüm Zapatista bölgesinde, mütevazi kulübelerde yapılan pek çok geceyarısı toplantısını anlatıyor. Yeniden yapılanma kavramsal olduğu kadar, pratikle de ilgili. Tam manasıyla, “Aguascaliente”lerin başarısı onların sonunu getirdi. Beş merkez de yollara yakındılar ve STK’lar ve sivil toplum gönüllüleri için kolay ulaşılabilir yerlerdeydiler, böylece hızla geliştiler. Ama genellikle daha içlerdeki, en az onlar kadar Zapatista olan, otonom belediyelerin ihmal edilmesi pahasına…
ABD ve Avrupa’daki perakende satıcılarla çalışarak sağlanan, organik kahve satışından elde edilen büyük gelirler de Zapatistanın “sahip oldukları” ve “sahip olmadıkları” arasındaki uçurumu genişletti. Gerçekten de Subcomandante özellikle otonom belediyelere hizmet veren konseylerle “özel ilişkiler” geliştiren STK’lara eleştirel yaklaşıyordu. Çünkü, söylediğine göre, böylesi bir özel ilgi imtiyazları arttırıyor ve eski “Aguascaliente”lerle daha ulaşılmaz yerlerdeki köyler arasında mallarda, hizmetlerde ve altyapıda eşitsizlik olarak kendini gösteren “yozlaşmaya” zemin hazırlıyordu.
EZLN’nin kendilerini beyan eden 38 “autonomia”sının her birinde, şimdiye kadar kendi aralarında koordinasyon sağlamanın ve belirebilecek sorunları çözmeye yetkili olmanın ötesinde hiç bir kapsayıcı otoritesi bulunmayan, otonom birer konsey görev yapmaktaydı. Merkez ve çevre arasındaki eşitsizlikler -ırak Mexico City’deki kadiri mutlak federal devlet ile kırsal Chiapas arasındaki çelişkiler olduğu kadar, Chiapas eyaletindeki büyük kentler ile yerli kırsal arasındaki çelişkiler açısından da- uzun zamandır Zapatista mücadelesinde merkezi bir konu olmuştu. Meksika eyaletleri, ABD’deki eyaletlere az çok benzer bir şekilde, belediyelere ayrılmıştır ve geleneksel olarak eyaletin yerel yönetim merkezleri –“cabeceras”- EZLN’nin her zaman güçlü olduğu uydu topluluklara hükmeder. EZLN uzun soluklu isyanını, çarpıcı biçimde 1 Ocak 1994’de beş “cabeceras”a saldırarak başlatmıştı. Zapatista bağlamında, Aguascalientes yeni “cabeceras” olma riskini taşıyordu.
Marcos ayaklanmayı besleyen eli ısırmak pahasına yerlilere “limosnas” (yardımseverlik) nesnesi muamelesi yapmaya devam eden bu STK’ları ve sivil toplum gönüllülerini sert şekilde kınadı. İsim vermemeye özen gösteren Sup, “yabancıları”, yerellere danışmadan, Zapatista topluluklarına ne gerekebileceğini onlara dayatmakla suçladı (“onlar daha içecek suyumuz yokken, bize bir kütüphane veriyorlar…ya da okulumuz yokken, şifalı otlar bahçesi yapıyorlar”). Marcos ortalığın odalar dolusu bozuk bilgisayar ve son kullanma tarihi geçmiş ilaçlar kaynamasından şıkayetçi. Zapatista topluluklarına bağışlanan kıyafetler “o kadar süslü ki ancak piyeslerde kullanılabilir” (sadece bir teki olan, pembe renkli, yüksek topuklu (numarası kırk iki) bir ayakkabıyı sırt çantasında taşıdığını söylüyor Subcommandante, bu “aşağılamayı” gözden geçirmek için). “Bizi ziyaret ederek, kendinizi tehlikeye atmanızı takdir ediyoruz, ama akıl hastası muamelesi görmek istemiyoruz”. “Chiapas için okullar” programı ile üç eğitim merkezi kuran (ve bundan dolayı Zedillo döneminde Meksika’dan sınırdışı edilen) ve bu yaz Zapatista sağlık ve eğitim işçilerinin hareket serbestliğini arttırmak için eski “Aguascaliente”lerde kurulacak bisiklet tamir atölyelerine sponsorluk yapan Peter Brown, Ağustos buluşmasının EZLN ile ulusal ve uluslararası STK topluluğu arasındaki bağları dönüştüreceğini düşünüyor. Son olarak da, “caracoles” ve daha ulaşılmaz bölgelerdeki “autonomias” arasındaki mal ve hizmetlerin daha eşitlikçi bir şekilde dağıtılması için, her bölge bir “İyi İdare Komitesi” (“mal gobierno”nun tersine) kuracak ve bu merkezlerin temsilcileri, farklılıkları dengelemek için bölgenin otonom konseylerinde buluşacaklar. Bunun, STK’ların taahhütlerini nasıl içereceğine ve eşitsiz gelişimi nasıl engelleyeceğine bir örnek: Bir STK belirli bir topluluk için bir proje önerdiğinde, önce İyi İdare Komiteleri tarafından onaylanması gerekecek ve tohum parasının 10%’u daha az imkanları olan “autonomia”lara aktarılacak. İsyancıların on yıllık tarihinde ilk kez olarak, İyi İdare Komiteleri sadece EZLN’nin en üst karar mercî olan ve, (belediyeden çok) yöresel bir otoriteyi temsil eden Gizli Devrimci Yerel Halk Komitesi’ne (CCRI) karşı sorumlu olacak.
Gerçekten de EZLN yapısındaki değişiklikler, reddedilen Yerli Hakları anlaşmasında da öngörülene uygun olarak yerel otonominin sağlamlaştırılmasına doğru niteliksel bir adımı temsil ediyor ve alışılageldiği gibi, isyancılar kongreyi, hükümeti ve siyasi partileri hiçe sayarak hareket ediyorlar. Uzun süre hükümette kalmış, Devlet Başkanı Fox’un selefi Kurumsal Devrimci Parti (PRI) Zapatista projesini nasıl karşıladıysa, Fox da İyi İdare Komitelerinin kurulması haberini öyle bir hiddetle karşıladı. Fox’un İçişleri Bakanı Santiago Creel isyancıların giderek paralel otorite görünümü çizen bir yapı kurmanın sonuçları konusunda uyardı ve San Cristobal başpiskoposu Felipe Arizmendi, isyancıların Oventik’deki kutlamasını “fazla siyasi” bulduğu için rahiplerine kutlamaya katılmayı yasakladı.
Fox’un Yerli meselesinden sorumlu direktörü Xochitl Galvez, Zedillo’yu anımsatan bir hileyle Zapatista buluşmasının olduğu haftasonunu “Yerli Hakları Günü” ilan etti ve medyaya oynayan bir çabayla, EZLN’ye galebe çalmaya çalıştı. Kimileri de, Ernesto Zedillo’nun Yerli haklarını veto etmek için bahane olarak kullandığı Yerli “ayrılıkçılığı” heyulasını hatırlamadan edemediler. Hem yeniden diriltilen PRI, hem de Meksika Haber Alma Merkezleri ile bağlantıları olduğu bilinen siyasi yorumcu Jorge Melendez Zapatistaların kontrolünde bir “kurtarılmış bölge” oluşturulmasının “Anayasanın ciddi bir ihlali” olacağından yakındı.
Buna cevap olarak, (eski bir PRI’li olan) Chiapas valisi Pablo Salazar yeni Zapatista projesine sahip çıktı: “Balta girmemiş ormanlarda ve dağlık arazide yerli halkın hayat şartlarını geliştirmeyi amaçlayan hiç bir idare, kanuna aykırı olamaz”.
CONATUS Çeviri Dergisi, Sayı 1, Çev.: Kızılca Yürür
Orijinali: John Ross “Los Caracoles: Dramatic Changes in Zapatista Structure Bolster Rebels’ Regional Autonomy”, Global Exchange, 8 August 2003; http://www.globalexchange.com