Los Caracoles: Zapatistalarin Yapisinda Önemli Degisiklikler(J. Ross)
20 March 2006
Los Caracoles: Zapatistalarin Yapisinda Önemli Degisiklikler
SAN CRISTOBAL DE LAS CASAS (11 Agustos) – Zapatista Ulusal Kurtulus Ordusu (EZLN), Amerika kitasinin ülkelerine ve daha da ötelere degisim dalgalari yayan tarihi 1 Ocak 1994 ayaklanmasinin onuncu yildönümüne yaklasirken, çogunlugunu Maya Yerlilerinin olusturdugu isyancilar sivil güçlerinin iç ve dis yapisinda büyük degisikliklere gideceklerini açikladilar.
22 Temmuz ve 1 Agustos arasinda yayinlanan dokuz bildiri ile, Zapatistalarin karizmatik ve hiç bir kaliba sigdirilamayan sözcüsü Subcomandante Marcos EZLNâ??nin otonom yapisini güçlendirecek yenilikleri açikladi. EZLN Güneydogu Chiapasâ??in balta girmemis ormaninda ve daglik arazisinde gelistirdigi bu yapi ile, o dönemlerde devlet baskani olan Ernesto Zedilloâ??nun temsilcilerinin ve isyancilarin 1996â??da imzaladigi, ülkenin 57 farkli Yerli halkina sinirli bir otonomi taniyan Yerli Haklari yasasinin, Meksika kongresi tarafindan tahrip edilmesini engellemeye çalisiyor.
Otonom bölgelerin yeniden yapilandirilmasini detaylandiran ve simdi â??MAREZâ? ya da â??Isyankâr Zapatista Otonom Belediyeleriâ? adi altinda biraraya toplanan bildirilerin yani sira, Marcosâ??un bildirileri konulari itibari ile su siralar yapilmakta olan ulusal yari-dönem seçimlerinden (â??Meksika tarihindeki en komik seçimlerâ?) , penisinin boyutlarina ve kisa dalga yayin yapan bir radyodaki (49 dalga 5.8 megahertz) ilk DJâ??lik çalismasina kadar varan bir yelpazeyi kapsiyor. Subcomandanteâ??nin mektuplarindaki parlamalar, Nisan 2001â??de Yerli Haklari Yasasiâ??nin iptalinden sonra Vicente Fox iktidari ile tüm iletisimini kesen ve o zamandan beri büyük oranda sessizligini koruyan isyancilar için az bulunan bir konuskanlik anini temsil ediyor. Son zamanlarda Terörâ??e karsi savas ve Bushâ??un acimasiz Irak isgali gibi uluslararasi olaylardan dolayi üzerlerinden kamu dikkati büyük ölçüde çekilmis olsa da, EZLN özellikle on yil önce, Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlasmasiâ??nin ilk saatinde isyan patlak verdiginde ergenliklerinin basinda olan genç insanlarin ilgisini harekete geçirmeye devam ediyor.
Bunun için, EZLNâ??nin â??sivil toplumâ? adini verdigi harekete mensup binlerce kisi dag yagmurlarina ve çamura aldirmadan, Agustos ayinin sekinci ve onuncu günü arasinda (EZLNâ??nin isim babasi Emiliano Zapataâ??nin dogum gününde) San Cristobal de las Casasâ??un üzerindeki Oventic ejidoâ??ya tirmanarak, isyancilarin en kamusal, ileri mevkîleri olan â??Aguascalientesâ? sisteminin ya da kültür merkezlerinin, Marcosâ??un deyimiyle, â??cenazesineâ? katildilar. Takvim bilinci yüksek olan Zapatistalar için bir çeliski olusturacak sekilde, bu olay ayni zamanda Lacandonâ??da balta girmemis ormanin derinliklerinde, Guadalupe Tepeyacâ??taki â??Ulusal Demokratik Kongreâ? esnasinda kurulan ilk â??Aguascalienteâ?in kurulusunun dokuzuncu yildönümüne denk düsüyordu. â??Aguascalientesâ?, ismini devrim sehitleri Francisco Villa ve Emiliano Zapataâ??nin 1914â??deki ilk Ulusal Demokratik Kongreâ??de güçlerini birlestirdikleri Orta Meksika Eyaletinden almisti.
Guadalupe Tepeyacâ??daki â??Aguascalienteâ?ler, Zedilloâ??nun Zapatista liderlerini ele geçirmek ve kurtarilmis bölgeleri geri almak için giristigi, 1995â??deki bir isgal esnasinda yikilmisti. Ama her biri Zapatistalarin etki alanina giren La Realidad, Ejido Morelia, Roberto Barrios, La Garrucha, and Oventicâ??de, aninda bes yeni Aguascalientes tomurcuklandi. Bu merkezlerin içinde en son anilani, ayni zamanda Agustos bulusmasina ev sahipligi edeni, belki de merkezler arasinda en basarilisi. Bu merkezde bir klinik, bir ortaokul, bir kütüphane, bir tortilla fabrikasi, saglam bir stogu olan bir market ve hatta yeni bir kilise bulunuyor. Kamu çalismasinin büyük kismi tohum bagislari ve ulusal, uluslararasi STKâ??larin yogun emegi sayesinde gerçeklestirilmis. EZLN “mal gobierno”dan (â??kötü devletâ?ten) para almayi reddediyor.
â??Aguascalientesâ?, diye açikliyor Subcomandante Marcos metaforlarla oynayarak, simdi â??caracolesâ? ya da â??helezonlaraâ? dönüstürülecekler. Bu dönüsüm sadece isimde kalmiyor. â??Caracolesâ? Orta Amerikaâ??da yasamin yenilenmesi ile ilgili, güçlü bir ikon; ayni zamanda binlerce yildir yerli topluluklarin biraraya toplanma çagrisi için kullandiklari, helezonik, sedef deniz kabuklari.
Son bildirilerden birinde, (iki yildan beri ilk defa yeniden ortaya çikan) Yasli Antonio, arada sirada Marcosâ??un hikayelerinde boy gösteren yasli, saçi agarmis bir çiftçi, ilk maya Tanrilarinin, â??dünyayi ayakta tutanlarinâ? yüreklerinde caracol tasidiklarini anlatan bir yaradilis efsanesi uyduruyor. Caracol â??yürege disaridan giren ve dünyayi dolasmak için yürekten ayrilanâ?dir. Benzer bir sekilde, Marcos eski â??Aguascalienteâ?lerin artik â??disaridan gelenlerin topluluklara girmeleri ve topluluklarin dis dünyaya girmeleri için kapilarâ? oldugunu yaziyor. EZLN yapisindaki degisiklikler, 20.000 isyancinin mücadelelerinin yenilendiginin mesajini vermek için geçtigimiz 1 Ocakâ??ta San Cristobalâ??da yürümelerinden beri, aylar süren sessizlikten sonra bes Zapatista bölgesinde süregiden yogun tartismalarin odagindaydi.
Marcos, ortak bir karara varmak için, tüm Zapatista bölgesinde, mütevazi kulübelerde yapilan pek çok geceyarisi toplantisini anlatiyor. Yeniden yapilanma kavramsal oldugu kadar, pratikle de ilgili. Tam manasiyla, â??Aguascalienteâ?lerin basarisi onlarin sonunu getirdi. Bes merkez de yollara yakindilar ve STKâ??lar ve sivil toplum gönüllüleri için kolay ulasilabilir yerlerdeydiler, böylece hizla gelistiler. Ama genellikle daha içlerdeki, en az onlar kadar Zapatista olan, otonom belediyelerin ihmal edilmesi pahasinaâ?¦
ABD ve Avrupaâ??daki perakende saticilarla çalisarak saglanan, organik kahve satisindan elde edilen büyük gelirler de Zapatistanin â??sahip olduklariâ? ve â??sahip olmadiklariâ? arasindaki uçurumu genisletti. Gerçekten de Subcomandante özellikle otonom belediyelere hizmet veren konseylerle â??özel iliskilerâ? gelistiren STKâ??lara elestirel yaklasiyordu. Çünkü, söyledigine göre, böylesi bir özel ilgi imtiyazlari arttiriyor ve eski â??Aguascalienteâ?lerle daha ulasilmaz yerlerdeki köyler arasinda mallarda, hizmetlerde ve altyapida esitsizlik olarak kendini gösteren â??yozlasmayaâ? zemin hazirliyordu.
EZLN’nin kendilerini beyan eden 38 â??autonomiaâ?sinin her birinde, simdiye kadar kendi aralarinda koordinasyon saglamanin ve belirebilecek sorunlari çözmeye yetkili olmanin ötesinde hiç bir kapsayici otoritesi bulunmayan, otonom birer konsey görev yapmaktaydi. Merkez ve çevre arasindaki esitsizlikler -irak Mexico Cityâ??deki kadiri mutlak federal devlet ile kirsal Chiapas arasindaki çeliskiler oldugu kadar, Chiapas eyaletindeki büyük kentler ile yerli kirsal arasindaki çeliskiler açisindan da- uzun zamandir Zapatista mücadelesinde merkezi bir konu olmustu. Meksika eyaletleri, ABDâ??deki eyaletlere az çok benzer bir sekilde, belediyelere ayrilmistir ve geleneksel olarak eyaletin yerel yönetim merkezleri â??â??cabecerasâ?- EZLNâ??nin her zaman güçlü oldugu uydu topluluklara hükmeder. EZLN uzun soluklu isyanini, çarpici biçimde 1 Ocak 1994â??de bes “cabeceras”a saldirarak baslatmisti. Zapatista baglaminda, Aguascalientes yeni â??cabecerasâ? olma riskini tasiyordu.
Marcos ayaklanmayi besleyen eli isirmak pahasina yerlilere â??limosnasâ? (yardimseverlik) nesnesi muamelesi yapmaya devam eden bu STKâ??lari ve sivil toplum gönüllülerini sert sekilde kinadi. Isim vermemeye özen gösteren Sup, â??yabancilariâ?, yerellere danismadan, Zapatista topluluklarina ne gerekebilecegini onlara dayatmakla suçladi (â??onlar daha içecek suyumuz yokken, bize bir kütüphane veriyorlarâ?¦ya da okulumuz yokken, sifali otlar bahçesi yapiyorlarâ?). Marcos ortaligin odalar dolusu bozuk bilgisayar ve son kullanma tarihi geçmis ilaçlar kaynamasindan sikayetçi. Zapatista topluluklarina bagislanan kiyafetler â??o kadar süslü ki ancak piyeslerde kullanilabilirâ? (sadece bir teki olan, pembe renkli, yüksek topuklu (numarasi kirk iki) bir ayakkabiyi sirt çantasinda tasidigini söylüyor Subcommandante, bu â??asagilamayiâ? gözden geçirmek için). â??Bizi ziyaret ederek, kendinizi tehlikeye atmanizi takdir ediyoruz, ama akil hastasi muamelesi görmek istemiyoruzâ?. â??Chiapas için okullarâ? programi ile üç egitim merkezi kuran (ve bundan dolayi Zedillo döneminde Meksikaâ??dan sinirdisi edilen) ve bu yaz Zapatista saglik ve egitim isçilerinin hareket serbestligini arttirmak için eski â??Aguascalienteâ?lerde kurulacak bisiklet tamir atölyelerine sponsorluk yapan Peter Brown, Agustos bulusmasinin EZLN ile ulusal ve uluslararasi STK toplulugu arasindaki baglari dönüstürecegini düsünüyor. Son olarak da, â??caracolesâ? ve daha ulasilmaz bölgelerdeki â??autonomiasâ? arasindaki mal ve hizmetlerin daha esitlikçi bir sekilde dagitilmasi için, her bölge bir â??Iyi Idare Komitesiâ? (â??mal gobiernoâ?nun tersine) kuracak ve bu merkezlerin temsilcileri, farkliliklari dengelemek için bölgenin otonom konseylerinde bulusacaklar. Bunun, STKâ??larin taahhütlerini nasil içerecegine ve esitsiz gelisimi nasil engelleyecegine bir örnek: Bir STK belirli bir topluluk için bir proje önerdiginde, önce Iyi Idare Komiteleri tarafindan onaylanmasi gerekecek ve tohum parasinin 10%â??u daha az imkanlari olan â??autonomiaâ?lara aktarilacak. Isyancilarin on yillik tarihinde ilk kez olarak, Iyi Idare Komiteleri sadece EZLNâ??nin en üst karar mercî olan ve, (belediyeden çok) yöresel bir otoriteyi temsil eden Gizli Devrimci Yerel Halk Komitesiâ??ne (CCRI) karsi sorumlu olacak.
Gerçekten de EZLN yapisindaki degisiklikler, reddedilen Yerli Haklari anlasmasinda da öngörülene uygun olarak yerel otonominin saglamlastirilmasina dogru niteliksel bir adimi temsil ediyor ve alisilageldigi gibi, isyancilar kongreyi, hükümeti ve siyasi partileri hiçe sayarak hareket ediyorlar. Uzun süre hükümette kalmis, Devlet Baskani Foxâ??un selefi Kurumsal Devrimci Parti (PRI) Zapatista projesini nasil karsiladiysa, Fox da Iyi Idare Komitelerinin kurulmasi haberini öyle bir hiddetle karsiladi. Foxâ??un Içisleri Bakani Santiago Creel isyancilarin giderek paralel otorite görünümü çizen bir yapi kurmanin sonuçlari konusunda uyardi ve San Cristobal baspiskoposu Felipe Arizmendi, isyancilarin Oventikâ??deki kutlamasini â??fazla siyasiâ? buldugu için rahiplerine kutlamaya katilmayi yasakladi.
Foxâ??un Yerli meselesinden sorumlu direktörü Xochitl Galvez, Zedilloâ??yu animsatan bir hileyle Zapatista bulusmasinin oldugu haftasonunu â??Yerli Haklari Günüâ? ilan etti ve medyaya oynayan bir çabayla, EZLNâ??ye galebe çalmaya çalisti. Kimileri de, Ernesto Zedilloâ??nun Yerli haklarini veto etmek için bahane olarak kullandigi Yerli â??ayrilikçiligiâ? heyulasini hatirlamadan edemediler. Hem yeniden diriltilen PRI, hem de Meksika Haber Alma Merkezleri ile baglantilari oldugu bilinen siyasi yorumcu Jorge Melendez Zapatistalarin kontrolünde bir â??kurtarilmis bölgeâ? olusturulmasinin â??Anayasanin ciddi bir ihlaliâ? olacagindan yakindi.
Buna cevap olarak, (eski bir PRIâ??li olan) Chiapas valisi Pablo Salazar yeni Zapatista projesine sahip çikti: â??Balta girmemis ormanlarda ve daglik arazide yerli halkin hayat sartlarini gelistirmeyi amaçlayan hiç bir idare, kanuna aykiri olamazâ?.
CONATUS Çeviri Dergisi, Sayi 1, Çev.: Kizilca Yürür
Orijinali: John Ross â??Los Caracoles: Dramatic Changes in Zapatista Structure Bolster Rebels’ Regional Autonomyâ?, Global Exchange, 8 August 2003; http://www.globalexchange.com